Сургалт, Судалгаа, Зөвлөгөө, Мэдээлэл

ЭРТНИЙ МОНГОЛЧУУДЫН УРАГ БАРИЛДАХ

ЁСНЫ ОНЦЛОГ

Доктор  Г.Ууганболор

Монголчуудын ургийн ёс нь балар эртний нийгэм, эхийн эрхт ёсны нийгэм, эцэгчлэлийн овог төрлийн нийгэм, боолт нийгэм, феодал нийгмийн түүхэн хөгжлийн шатыг дамжин өөрчлөгдөн хөгжиж ирсэн. Иймд Энгельс зохиолдоо хүн төрөлхтний гэр бүлийн хөгжлийн түүхэн үйл явцыг тодорхойлсноос үзэхэд Монгол үндэстний гэр бүл, ургийн хэлбэр ч мөн адил түүнээс хол зөрөөгүй явж ирсэн байдаг. МНТ болон бусад түүхэн тэмдэглэлүүдэд үндэслэн үзвэл Монголын нийгэм балар эртнээс овгийн байгуулал хүртэлх үе болтол цусан барилдлагаат овог төрлөөс салбарлан өрх гэр бүл болж өөр овогтон болсон байдаг. “Нууц товчоо”-ны үүнд холбогдох жишээ баримтууд цөөнгүй буй. “...нэгэн жирэмсэн эм  Бодончарт ирж хүү төрүүлснийг харь овгийн хөвгүүн хэмээн жарчидай гэж нэрлэсэн нь жадараны өвөг болов., Тэр эм бас нэг хөвүүн төрүүлсэн нь барьж авсан эм бүлгээ хэмээн хөвгүүнийг нь Бааридай гэж нэрлэсэн нь Баарины өвөг тэр болов., Бэлгүнүдэй Бэлгүнүд овогтон болов., Бугу Хатаги Хатагин овогтон болов. Бугу Салжи Салжигууд овогтон болов. Бодончар боржигон овогтон болов., Бодончарын авааль эмээс төрсөн хөвгүүн Барим Шийрт Хабичи Хатагин овогтон болов., Хабичи баатарын эхийн инжинд ирсэн эмийг Бодончар татаж нэг хөвгүүн төрүүлсэн нь Жэгүрэдэй болов., ...түүний хөвгүүн хэмээн дайллагаас гаргаж Жэгүрэйд овогтон болж Жэгүрэйдийн өвөг тэр болов.” (41.МНТ 2006.40,41,42,43,44 зүйл) Монголчуудын гэр бүлд эцгийн удам голлосон цусан барилдлага бүхий нэг овог аймгийн бүрэлдэхүүн хэсэг болдог. Тиймээс Монгол гэр бүлд эцгийн эрхт ёс давамгайлсан нь эртний Монголчуудын амьдралын хэв маяг, нийгмийн шаардлагаас үүдэлтэй гэр бүлийн үүргээс эхлэлтэй ажээ. Хожмоо нийгмийн байгууллын бүтцээс хамаарч харъяалал бий болсон цаг үеэс гэр бүлийн харилцааг зохицуулах нөхцөл бүрдсэн нь хууль цаазын үүрэг, ач холбогдлыг улам ч нэмэгдүүлжээ.

Гэр бүл бололцох явдал нь гэрлэгчдийн хүсэл сонирхолд тулгуурлахгүйгээр эцэг эхчүүд өөрсдийн мэдлэгээр шийдвэрлэдэг нэгэн цаг үе байсан билээ. “Эртний үеийн туршид эцэг, эх нь гэрлүүлж, гэрлэгчид түүнтэй уг дуугүй эвлэрч байжээ. Орчин үеийнх шиг дурлалын харилцаа эртний үед зөвхөн албан ёсноос гадуур л байжээ.” (42.Ф.Энгельс. Дурьдсан зохиол 301) Өөрөөр хэлбэл хосолмол гэр бүлийн үеэс эхлэн эцэг эхчүүдийн хоорондын тохиролцоо болон тогтжээ. Монгол хэлний товч тайлбар тольд “Богтлох-хуучирсан хоёр этгээд хэлэлцэн тогтсон ёсоор эр, эм бололцон гэрлэх ёслол хийх” (43.Я.Цэвэл.Монгол хэлний товч тайлбар толь УБ 1966 87 тал) гэж үг үгийн утгыг тайлбарлажээ. Хуучирсан гэдэг нь урьдчилан тохирсон гэсэн ерөнхий утгыг агуулах ба эхнэр авах хэлцлийн урьдчилсан нөхцөл урьдчилсан нөхцлийг богтлох гэж ойлгож болох ажээ. Гэрлэлт нь 1. Эцэг, эхийн тохиролцоо буюу богтлох ёсоор, 2. Тухайн гэрлэгчдийн өөрсдийн хүсэл сонирхолд тулгуурлах замаар биелэгдэх нөхцөл бүрддэг байна. Эхнэр авах байдал нь тухайн цаг үеийн байдлаас шалтгаалан харилцан адилгүй бөгөөд ихэнх тохиолдолд эхнэрийг нөхөр өөрийн хүсэлтээр авах нь элбэг байсан нь эцгийн эрхт ёстой холбоотой бололтой. Энэ талаар Ф.Энгельс зохиолдоо “Хосолмол гэр бүлийн үед эхчүүд нь хүүхдүүдээ гэрлүүлэх талаар тохиролцдог байсан. Тэгэхдээ омог, аймгийн дотор залуу хосыг аль болох бат байр суурьтай болгох шинэ төрөл садангийн хэлхээ холбооны тухай санаа бодол шийдвэрлэгч үүрэгтэй байжээ” (44.Ф.Энгельс. Дурьдсан зохиол 301) гэжээ. Нүүдэлч Монголчуудын дунд “ургийн гэрлэлт”, “хэлэлцээт гэрлэлт”, “худалдааны гэрлэлт” гэх мэтийн тохиролцоот маягийн гэрлэлтүүд эхийн эрхт ёсноос улбаалан төлөвшсөн нь түүхэн сурвалж, хуудь цаазын дурсгалуудаас харагддаг. 13-р зууны нэгэн тэмдэглэлд “Татарууд хэрэв хүүхэн худалдан авч хурим хийгээгүй бол эхнэргүй явмуй” (45.Путешестивия в восточные страны Плано Карпини и Гильом де Рубрука. М. 1957 101) гэсэн нь харц доод хүмүүн олон эхнэр авах бүү хэл огт эхнэргүй байж болохыг харуулжээ. Харин эцгийн эрх, моногам ёс ноёрхох байр суурьтай болж, хувийн өмч бий болж эд хөрөнгөө залгамжлуулан үлдээх сонирхол давамгайлснаар гэр бүл болох нь үндсэндээ эдийн засгийн байдлаас шууд шалтгаалах болжээ. Худалдан авах гэрлэлт үндсэндээ “эмэгтэй хүнээр барахгүй, эрэгтэй хүнд ч үнэ тогтоох болж, тэгэхдээ хүний хувийн чанараар биш харин хөрөнгө хогшлынх нь байдлаар үнэ тогтоох болжээ” (46.Ф.Энгельс. Дурьдсан зохиол 301) Английн хуульч Г.С Мейн гэр бүл болох явдлыг эдийн засгийн нөхцөл байдалтай уялдуулан үзэж үе улиран уламжлагдсан ёс журмаас чөлөөт гэрээгээр тогтоогдсон журамд шилжлээ гэж үзсэнээрээ гэрлэлтийн тохиромжит аргыг тодорхойлжээ. Эртний Монголчуудын ургийн хэлбэр, зан үйлийн талаар тулгар бичигт өгүүлснээс судлан үзэхэд олон төрлийн ургийн хэлбэр түүнд холбогдох зан үйл, ёс горимыг мэдэх юм. Тиймээс ургийн хэлбэр нь хүн төрөлхтний хөгжлийн жам ёстой нөхцөлдөн түүгээр дамжин өөрийн амьдралын онцлог, хэв маяг бүхий гэрлэлтийн хэлбэрийг бүрдүүлжээ.

Сайн МНТ-г судлан үзэж түүнд буй ургийн төрлийг тодорхойлжээ. Үүнд “нэг эрэгтэй олон эхнэр авах дүрэм, залгамал ургийн дүрэм, булаах ураг, солио ураг, үйлчилгээний ураг, овгийн гадна ураглах, соёрхол ураг, худалдаа ураг, татвар авах дүрэм, нэг эрэгтэй ганц эхнэрийн дүрэм, улс төрийн ураг холбоо, харь үндэстэнтэй харилцан ураглалцах” (47.Сайн “Монголын нууц товчоон дахь олон давхраат соёл” ӨМСХХ 1990 он 277-278 тал) зэрэг арваад төрлийн ураг хуримын дүрэм ба зан үйл байгааг дурьджээ. Харин эрдэмтэн судлаач Хүрэлшаа, Саруул нар монголчуудын ургийн хэлбэрийг их төлөв бүхий найман зүйлд хамаатуулан үүнд "булаамал ураг, худалдаа ураг, хүчний хүргэний ураг, солио ураг, залгамал ураг, оргомол ураг, чөлөөт ураг, заамал ураг” гээд тус бүрд нь тайлбарлажээ. (48.Хүрэлшаа, Саруул. Монгол соёл судлалын цуврал бичиг. Зан үйл дээд ӨМСХХХ. 2003. 89-113) Эдгээрээс үзвэл ургийн төрөл хэлбэр дэх түүний нэрийдэл нь харилцан адилгүй байх ба хэрхэн яаж ойлгох асуудал бүрхэг санагддаг юм. Өөрөөр хэлбэл монголчуудын гэрлэлтийн үндэс хэлбэр нь богтлох ёс бөгөөд үүнд ургийн зүй ёсны хэлбэрүүдийг хамруулж ойлговол зохилтой. Харилцан адилгүй цаг үед бий болон тогтсон эдгээр зан үйлийн дотор нийгмийн зөвхөн нэгээхэн хэсэгт хамааралтай ургийн хэлбэр ч бий. Энэ нь ургийн энэхүү төрөл хэлбэрийн хувьд гэрлэх ёсны өвөрмөц, онцгой тохиолдол болох билээ. Судлаач Хүрэлшаа, Саруул нар ургийн хөгжлийн түүхэн тоймын талаар авч үзэхдээ тэрээр хүн төрөлхтний өөрийгөө нийгэмчилсэн хөгжлийн үндсэн хэлбэрийг гэр бүл болох явдал гээд ураг хуримын төлөвийг 5 үе шатанд авч үзжээ. Үүнд “хутгалдмал ураг, цусан барилдлагын ураг, бүлгэмдэл ураг, хосолмол ураг, дангаар ураглах ураг” гэжээ.(49.Хүрэлшаа, Саруул. Дурьдсан зохиол. 81-88)

Төрлөөс гадуур гэрлэх ёс

 Монголчууд ураг барилдах ёсонд баримтлах нэн чухал зарчмын нэг бол экзогами буюу төрлөөс гадуур гэрлэх явдал юм. Иймд нэгэн овгийн гишүүд өөр хоорондоо цус холилдохоос сэрэмжлэн хари буюу жада овгоос гэрлэхийг хатуу тогтоосны гэрч билээ. Түүхэн шастир МНТ-ны 53,54-р зүйлд тэмдэглэгдснээс үзэхэд 11-12-р зууны үед хамаг монгол, тайчууд нар Татартай, мэргид Хонгирад, 12-р зууны дунд үеэс хамаг монгол хонгирад нартай үргэлжилсэн ургийн холбоотон болж байсан нь хари овгоос ураглахуйн илрэл мөн. Юан улсын үед нэгэн яс цусны хэлхээт хүмүүс хоорондоо ураг бололцохыг хориглосон дүрмийг Чжи-Юаны наймдугаар онд тогтоож байснаас үзэхэд нэгэн овгийн хүн заавал нөгөө харь жада буюу өөр овог лугаа ураг холбодог эртний Монголчуудын заншил журам үргэлжилсэн төдийгүй хууль зүйн баталгаатай болсныг гэрчилж байна. Уг хуулинд “Нэгэн зүйл: адил овогт хүмүүс харилцан ураг бололцсоныг хэвээр болгож, хойно ураг бологсодыг хууль ёсоор яллаж ургийг салгамуй” эдгээрээс үзвэл төрлөөс гадуур ураглах ёсон хэдийн хэвшил тогтож эцгийн овогт ураглах, эхийн талыг түшиж ураглах хэлбэр тогтсныг харуулж байна.

Хари шири бололцох ёс

МНТ-нд тэмдэглэгдсэн хари шири хэмээх үгийг эрдэмтэн М.Гаадамба судлан үзээд “эл хоёр үг эртний Монголчуудын ургийн ёсонтой холбогдсон нэр томъёоны байдалтай хэвшмэл хэллэг” (51.Ш.Гаадамба. МНТ-ны зарим үг хэллэг. БНМАУ-ын ШУА-ийн мэдээ.№4 УБ 1970 он 29 тал) хэмээн үзсэн нь МНТ-ны 255, 270, 262, 275, 123, 197, 213 зэрэг зүйлүүд утгын хувьд харилцан адилгүй боловч уг үгийн үндэсийг харгалзан түүхэн баримтанд үндэслэсэн хэрэг билээ. Тэрээр “хари шири” гэдэг үг хэллэг нь угтаа ядрах цагт өмөг түшиг болдог ураг төрөл нь хари шири буюу тэр овгийн эхнэр авах гэрээ хэлэлцээртэй харь овог мөн байсан бизээ. Нэг ястан буюу нэг өвгөөс гаралтай хүмүүс хоорондоо гэр бүл бололцож болохгүй, эрхбиш харь овгоос эхнэр авах экзогами гэр бүлийн ёсон тогтсон үед тэрхүү эхнэр авч болох харь овгийг “хари шири” гэж нэрлэж байсан болов уу гэж таамаглаж байна. Иймд экзогами гэр бүлийн тогтсон заншил ёсоор ийнхүү эхнэр болгож охидоо өгөх “өртэй” харь овгийг тэндээс эхнэр авч гэрлэх ёстой тодорхой нэг өөр овгийнх нь “хари шири” гэж өөрөөр харь өгцөөтөн гэсэн утгаар ингэж нэрлэдэг байсан байж болно. Энэ “хуучин өр ураг” гэдэг бол эхнэр авах хэлэлцээт овгийг хэлж байгаагаас зайлахгүй, үүнийг өөрөөр бас “хари шири” гэж нэрлэдэг байсан буйзаа. Овгийн байгууллын нөхцөлд “хари шири”-ээсээ хагацана гэдэг хаан, харц хоёр хатан, шивэгчин хоёр эрх тэгш болж нийгмийн ёс дэглэм алдагдана гэж үзэж байжээ. (52.Ш.Гаадамба. МНТ-ны зарим үг хэллэг. БНМАУ-ын ШУА-ийн мэдээ. №4 УБ 1970 он 32-33 тал) хэмээн бичжээ. Үүнийг эрдэмтэн Д.Гонгор задлан тайлбарлахдаа “хари шири” хоёрыг “хан, харц” хоёртой тус тус жишиж өгүүлсэн нь “хари” бол нийгэмд тэргүүлэх байр суурь бүхий хан буюу эцгийн ноёрхолын овог хэмээн түүний эрхийг дээдлэн өргөмжилж, “шири” бол нийгэмд доогуур байр суурь  эзлэх эмс охидын талын овог тул доромж үзэж байсны тусгал хэмээлтэй. (53.Д.Гонгор. Халх товчоон 2 боть. Халх монголчуудын нийгэм эдийн засгийн байгуулал 11-13 зуун УБ 1978 он 113 тал) Эдгээр хоёр эрдэмтний судалгаанаас үзэхэд эхнэр авч өгөх гэрээт харь овог гэсэн утгыг илэрхийлсэн болох нь харагдах бөгөөд зарим түүхийн сурвалж бичигт байх мэдээ сэлт нь үүнийг нотолж байна. Тухайлбал Лу.Алтан товчид өгүүлсэн “какучин дээл какаран ударабасу каркан-а бутан-тур тортуйу

Кари-а бутан-тур тогтуйу

Кари шири койар тэсгин какачабасу

Хан карачу койар сачагу болуйу

Шини дээл сэтэрэн ударабасу

Ширажин бутан-тур торуйу

Шири кари койар тэсгин какачабасу

Шибэгчин катун койар сачагу болуйу (54.Алтан товч. ӨМАХХ. 1984 он. 383-384 Чойжи тулганхарьцуулж тайлбарлав.) хэмээсэн нь дээрх дүгнэлтүүдийг баталж байгаа бөгөөд “худ худгуй” гэхийн утга бололтой.

 

Худ худгуй

Монголын хэлний дурсгал бичигт “андалдакуй” гэсэн үгийг “арилжих, солих” хэмээх утга бүхий гэжээ. (55.Я.Цэвэл. Монгол хэлний товч тайлбар толь. УБ 1996 он 44) МНТ-нд “арилжин өгөе” гэж тэмдэглэгдсэн байх нь “андалдахуй” гэсэн үг “арилжаалах, солих” гэсэн үгтэй утга холбогдох ажээ. Өөрөөр хэлбэл “андалдахуй”  гэдэг нь эдийн засгийн солилцоо үүсэж арилжаа худалдаа хөгжихийн хирээр түүнийг дагаж охин арилжаалан худалдаалж авдаг болсон энэ хэлбэрийн хуучин дурсгал болон үлджээ. Тухайлбал хиад боржигин, хэрэйд хоёр овгийнхоо охидыг арилжаалах замаар андын холбоогоо ураг барилдаж бататгах гэсэн бололтой. Зарим түүхэн сурвалжид ийнхүү андын дээр ургийн давхар холбоотныг “анда куда”, анд бус боловч ургийн харилцаатай хоёр овог, айл өрхийг “куда, кудагуи” гэж нэрлэсэн нь буй.

Төрхөм

Ураг төрлийн ёсны бас нэгэн зүйл бол төрхөм бөгөөд энэ үгийн үүсэл гарлыг Т.А.Бертагаев “түхүм, төрхүм гэх хоёр үг нэг” гэж үзжээ. (56.Т.А.Бертагаев. “Об этимологий слов. Баруджин, баргут и тукум” Филология и история монгольских нараодов. М. 1958 173-174) үзсэн нь уг гарлын хувьд “төрөл” “төрөхүй” гэсэнтэй утга ижил тайлбарлажээ. Үүнд үндэслэн үзвэл харьд нөхөрт гарсан эмэгтэйн хувьд өөрийнх нь овог ураг нь төрхөм болдог л утга юм. Төрхөм нь хүргэнээ, хүргэн нь хадам буюу эхнэрийн төрхөмийг ойр дотны хэлхээ холбоонд үндэслэн хүндэтгэн  үзэх бөгөөд тэдний хоорондын харилцаа нь хэвшлээр заншсан журам горимыг сахиж ирсэн байдаг.

Хүргэд талбих

Энэ нь 12-13 зууны үеийн монголчуудын ураглах ёсонд хүргэд талбих ёсон хэмээх заншил байжээ. Эхийн овгийн ноёрхол эцгээр солигдож улмаар ангит нийгмийн байгуулал тогтож хувийн өмч нийгмийн үндсэн сонирхол болсноор анги давхрагын ялгаа гарахтай уялдан хүргэд талбих ёс нь эдийн засгийн шинж байдалтай холбогдох болжээ. Учир нь эхнэр авахад эрэгтэйчүүдийн эрх мэдэл, хөрөнгө чинээний байдлыг охины тал харгалзан үзэх болсны илрэл бололтой. Тулгар бичигт ирээдүйд эр эм болох хүүхдээ хамт байлган ижилсүүлэхээр хүргэд талбих ёсыг хэрэгжүүлж ирсэн боловч “хүргэн хөвгүүн эхнэрийн урагт очиж хүчээ өгөх явдал чухам хэдий хугацаагаар үргэлжлэх нь МНТ-нд тодорхойгүй” (57.Д.Гонгор. Халх товчоон 2 1978 123) гэсэн нь охины сүй бэлгийг өгч хэвшсэн ёс журмыг гүйцэтгэсний эцэст өөрийн овог, гэр орондоо эхнэрээ богтлон авчирах үндсэн агуулгатай нийцэж байгаа юм.

Сүй бэлэг

Сүй бэлэг хэмээх үг нь ямар хэлний ямар үг болох нь тодорхой бус боловч монгол ардын хэл ярианд “сүй бэлэг” хэмээн хоршин хэрэглэгдэж ихэнхдээ “сүй тавихуй” гэдгээр бичигдсээр иржээ. Харин МНТ-нд тэмдэглэгдсэн “сүй”-н тухай дараагийн бүлэгт тодорхой өгүүлсэн тул энд дахин нурших нь илүүц билээ. Юутай ч тухайн үед хоёр овог худ ураг бололцохын тулд ёс журмыг хатуу баримтлан гэрээ хэлэлцээр тогтоодог байсан нь тулгар бичгээс тодорхой харагддаг. 17-р зууны үеийн монгол ойрадын хууль, халх журам зэрэг хуулийн дурсгалуудад “сүй”, “сүйт” хэмээн тэмдэглэгдэж монголчуудын ураглах худлах ёсны нэгэн зүйл нэр томъёо болж, аман уламжлалд “өндгөн сүй”, “сүй бэлэг” гэсэн 2 янзаар уламжлагдаж ирсэн байна. Энэ нь ургийн болзоот хоёр тал хөвгүүн, охиноо ирээдүйд эр, эм болгохоор тохироцсоны баталгаа болгож ёслол гүйцэтгэхийг “өндгөн сүй” гэж нэрийджээ. Ийм заншил зөвхөн Монголчуудад бус Киргизид бас байсан бөгөөд түүнийг “бэлкүда”, “бэсик”, “куда” гэж нэрлэдэг болохыг М.Абрамзон тэмдэглээд “энэ нь гэрлэлтийн хэлбэрийн үлдэц болохын дээр мөн ийм заншил Казак, Узбек, Тажик болон дундат Азийн бусад ард түмэнд байсныг тэмдэглэжээ. (58.М.Абразон. Киргизы и их этногенетические и историко-культурны связи.Л.1971.стр 223-226) харин ”сүй бэлэг” хэмээхийг насанд хүрсэн хүмүүс ураглах үед хөвгүүн талаас хүүхний талд өгөх эд малын зүйлийг хэлнэ. Юан улсын хууль цаазын бичгийн арван наймдугаар дэвтэр ураг барилдахуй ёсонд зориулагдсан бөгөөд Чжи Юаны наймдугаар он хоёр сард охин өгөх ба бэр буулган авахын ёслол, юмын тухай долоон зүйл бүхий хуулийг хааны зарлигаар батлан тогтоож журамлуулсан байна. Уг хуулийн тэргүүн зүйлд ураг бололцохын ёслолын юмын боолт бүхэл ба толгойчин зэрэг олон юмыг цөм хамран багцалж Юан-вао мөнгөөр тогтоож гагцхүү мөнгөн тэмдэгт цаасаар дүрэм болгох буюу эд юм мал адуу зэргийг цөм мөнхүү мөнгөн тэмдэгт цаасаар бодохоор зааж “энгийн хүн ураг бололцвоос дээд өрх зуун хэлхээ, дундад өрх тавин хэлхээ, доод өрх хорин хэлхээ” хэмээн тогтоосон байна. Үүнээс үзвэл уг хуулийн агуулга нь охины сүй бэлэгт адуу оролцуулах тухай өгүүлсэн нь ураглахыг хүссэн энгийн хүн ардын амьдралын нөхцөл байдалд нийцүүлэн журамлахыг гол болгожээ гэж үзэж болохоор байна. Мак- Леннан “хуримын өмнө хүргэн нь өөрийн эхнэр болох эмэгтэйн ойрын төрлүүдэд (өөрөөр хэлбэл эцэг ба түүний төрлүүдэд биш, харин эхийн талын төрлүүдэд) бэлэг барьж, тэр бэлэг нь охиноо өгснийх нь хариу сүй бэлэгт тоологдож байв” (60.Ф.Энгельс. Түүвэр зохиол 3. 1971 268) Энэ бүгдээс үзэхэд хоёр талаасаа ураг барилдахыг зөвшөөрч түүнийхээ илэрхийлэл болгон өгч буй үнэ өртөгийг төлдөг заншлаас сүй өгч гэрлэлт үүсдэг ёс бий болжээ гэж үзэж байна.

Инж (инжи, инжү) 

Инж хэмээх нь харьд өгсөн охиндоо дагалдуулан язгуурын ураг овгоос өгч буй хувь хөрөнгө өмч хүмүүс юм. В.Я.Владимирцов “инж хэмээн язгууртан овгуудаас харьд өгсөн охиноо дагуулж явуулсан хүмүүсийг хэлэх ажгуу. Тэрхүү инж болсон хүмүүс охины нөхрийн гэрт очиж зарагдан унаган боолын ойролцоо байдалтай бөгөөд тэдгээрийн үр хүүхэд өөр бусдын мэдлийн болох ажээ” (61.Б.Я.Владимирцов. Общественный строй Монголов Монгольсоий кочевой феодализм Л. 1934 стр 68) гэжээ. Европ Азийн олонхи үндэстэнд охидоо инж дагуулах үзэгдэл байсан бөгөөд монголчуудын инжийн байдал цаг хугацааны хувьд хэдэн янзаар өөрчлөгдөж ирсэн нь харагддаг. Анхны инжийн хэлбэр нь зөвхөн хүн дагуулж байсан бол дараа нь хүнтэй цуг мал голдуу бусад эд зүйл өгөх болжээ. Иймд сурвалж бичигт “инж мал” хэмээн өгүүлсэн нь олон тохиохоос гадна зарц шивэгчинг дагалдуулдаг байжээ. Инжийн гол онцлог бол тухайн эзнээсээ өөр хүнд өвлөгдөхгүй бөгөөд эхнэр нас барах тохиолдолд инжийг төрхөмд нь буцаадаг байна. Учир нь инж бол охиндоо овог өрхөөс нь таслан олгосон хувь хөрөнгө болдог учир өөр бусдад өвлөх эрх үүсдэггүй бололтой. Инж дагуулах заншил нь хожим бүр манжийн ноёрхолын үед ч байсаар байсан нь тухайлбал Манжийн хуулинд “Чин вангийн охинд хөхөлт эцэг эхээс гадна дагалт охин найм, сул өрх тав, жүн вангийн охинд дагалт охин тав, сул өрх хоёр, түшээ гүнгийн авхайд охин дөрөв, сул өрх хоёр, туслагч гүнгийн авайд охин гурав, сул өрх хоёрыг дагалдуул” (62.Монгол цаазын бичиг. Дэд дэвтэр. УНС. Бар) Тэнгэрийн тэтгэсэн хааны тавдугаар 1740 онд гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамнаас халхын туслах жанжин жүн ван Цэнгүнжавт илгээсэн нэгэн захидал бичигт: “Байцааваас гэргий сүйлэх ёсонд морь тав, үхэр тав, хонь тав өгөх нь маш олны тул ийнхүү үгээгүй бэрх, тэнгэж эхнэр авах чинээгүй хүн заримууд үгүй болсон цагаан өмсөх төрлийн гэргэнд холбосон буй амуй. Монголчуудын гэргий сүйлэх ёсонд юмыг зохисыг үзэж тохитой даган явуулбаас зохихын тулд үүнээс хойш монголчууд ураг бололцох гэргий авах ёслолд морь хоёр, үхэр хоёр, хонь хоёрийг өгүүлсүгэй. Чинээгүй нь буй аваас дураар хянан арвилатугай” (63.Түүхийн хүрээлэн бич. Сан . хавтас 20. Д.Гонгор Халх товчоон 2 УБ 1978 138 талаас үз) гэж заасан нь хожуу үеийн хууль цаазад уламжлагдсаныг харуулж байна. Сүй бэлэг нь аажимдаа хүн амын давхрагын байдлаар тодорхойлогдон ангийн агуулгатай болсон байдал ажиглагддаг.

Сүй бэлэг нь үнэ өртөгийн чанартай зүйл гэдгийг нотолсон мэдээ баримт бий. Гэхдээ энэ байдал нь эцэг нь эсвэл эр нөхөр нь худалдаалах явдлаар илэрч буй мэдээ баримт бас байх юм. Тухайлбал: “Буриадын хэв хуульд ” анд худ хоёр охиноо авалцаад нэг охин нь эрээ голоод очивоос гучин таван анзаа өгч эцэг нь охиноо буцаатугай. Эцэг нь авах дургүй болбоос гараас нь итгэлийн бичиг аваад эр дураар мэдэж худалдтугай. Хоёр анд улс охиноо авцалгүй байтал нэгний охин үхвээс өгсөн авалцаад худаа больтугай. Эм хийх гэж худалдаагаар авсан эм эрээ голоод очивоос худалдааны гурван хувийн нэгийг эр нөхөр автугай. Охины эцэг авах дургүй болбоос гараас нь итгэлийн бичиг аваад эр нь мэдэж худалдтугай” (гучин таван янзын мал хоёр морь, хоёр шар, нэг тугалтай үнээ, нэг унагатай гүү, нэг шүдлэн, нэг хязаалан, нэг соёолон, нэг даага, нэг бяруу, гурван хургатай хонь, гурван ишигтэй ямаа, таван сувай хонь, таван сувай ямаа, эдгээр бүгд тав авмуй) гэжээ. (64.Б.Д.Цибиков. Обычное право Селенгинских Бурят. Улан-үдэ 1970. 116) Ийнхүү сүй бэлэг бол охины үнэ өртөгийн чанартай зүйл болохыг батлан харуулж байгаа юм. Мөн “Эрээ голсон эмийг гурван үе бургасаар сургаад эр дээр нь барьж өгтүгэй. Хэрэв эс залхваас төрхөмд нь тушааж өг. Хэрэв төрхөм нь үл аваад чи өөрөө мэдэж худалдаад жишигт гучин таван анзаа аваад илүүг нь буцааж өг хэмээх бичигтэй бол эр нь худалдаад илүүг буцааж өгтүгэй. Анзанд эс хүрвээс төрхөм нь нэхэж бүү автугай. Илүү гаравч чи идтүгэй хэмээвээс эр нь идтүгэй” (65.Б.Д Цибиков дурьдсан зохиол 118-119) хэмээсэн нь нэгэнт хүнтэй ханилан суугаад салах аваас худалдах эрхийг охины гэр бүл өгсөн нөхцөлд нөхөрт худалдах эрх үүсэх бөгөөд тухайн аргаар өөрийн өгсөн сүйгээ буцаан олж авдаг нь үнэ өртгийн шинж чанарыг тодоруулж байна. Сүй тавьсны дараа эр эм хоёр ураглахын өмнө хэн нэг нь нас барах буюу өөр бусад ноцтой хүнд шалтгааны улмаас гэрээ хэлэлцээрийг арга буюу цуцлахад хүрвэл сүй бэлгийг буцаадаг байна. Энэ тухай буриадын хэв хуулинд “Хоёр хүн худ болоод хөвгүүнт хүн малаа өгч дуусаад бэрээ авахаас урьд хөвгүүн үхээд хүүхэн авах хүнгүй бөгөөс өгсөн малаа тоо ёсоор нь автугай. Охин үхвээс гурван хувийн хоёр хувийг хөвгүүний эцэгт өгтүгэй. Нэг хувийг охины эцэг автугай” (66. Б.Д Цибиков дурьдсан зохиол 114) гэжээ. Харин сүй бэлэг тавьсан охиныг “сүйт” гэж нэрлэн тэрхүү “сүйт”-ийг бусдаас дахин сүйлэх боломжгүй бөгөөд энэ нь заншил болон тогтсон хэв журам юм.

Дүгнэлт

 

Хүн төрөлхтний гэр бүлийн хөгжлийн түүхийг суурь судалгаа болгон судлахдаа нийгмийн хөгжлийн үе шатанд оршин тогтсон эхийн болон эцгийн эрхт ёсны үеийн амьдралын хэв маяг, түүнээс бүрэлдэн бий болсон ёс уламжлал, Монголчуудын гэр бүлийн харилцааны өөрчлөлт хөгжлийн үйл явцтай уялдуулан авч үзсэн болно.

Сүүлийн жилүүдэд гэр бүл судлал өргөжин гүнзгийрч түүхийн сурвалж бичгийн мэдээ баримтанд тулгуурлахаас гадна археологийн олдвор бүхий түүх соёлын дурсгалт зүйлүүдийг хэрэглэгдэхүүнд тулгуурлан судлахыг чухалчлах болсноос харагддаг.